Welcome to تراث
منوی کاربری  
ورود کاربران  




 


 برای ورود مشکل دارید؟
 ثبت نام کاربران جدید

گزارشی از جلسات نقد و بررسی کتاب «مکتب در فرآیند تکامل» در موسسه‌ی نبأ - قسمت سوم

(2266 مجموع کلمات موجود در متن)
(2771 بار مطالعه شده است)  نسخه چاپی

گزارشی از جلسات نقد و بررسی کتاب «مکتب در فرآیند تکامل» در موسسه‌ی نبأ - قسمت سوم
حجت‌الاسلام و المسلمین استاد حسن طارمى‌راد

برگرفته از: فصلنامه سفینه - سال پنجم، شماره 20، پاییز 1387
موسسه فرهنگی نباء، www.NabaCultural.Org

برای گرفتن نسخه‌ی PDF لطفاً اینجا را کلیک کنید




نویسنده : ایمان نوربخش
ادامه‌ی بررسی فصل اوّل
چکیده: در مقالات قبلی برخی از گزاره های فصل اول کتاب را نقد و بررسی کردیم. در این قسمت گزاره های دیگری از فصل اول کتاب را بررسی می کنیم. نویسنده در این قسمت ادعا می نماید که نظریه عصمت توسط هشام بن حکم بوجود آمد تاثیر قابل توجهی در پذیرش نگرش جدید به امامت داشت. همچنین نویسنده به نحوه شکل گیری جریان واقفیه پرداخته است. در این نوشتار مستندات تاریخی نویسنده در این باره بررسی شده است.
مولف در صفحه 38 کتاب می نویسد که پس از خود داری امام صادق علیه از شرکت در قیام علیه بنی امیه رفته رفته تغییری در طرز فکر شیعیان نسبت به مقام امامت ایجاد شد و آن اینکه امام صرفا به عنوان دانشمند ترین فرد در خانواده پیامبر وضیفه اش صرفا بیان حلال و حرام و تفسیر قرآن و بیان اعتقادات است. تاکیدی که قبلا بر نقش سیاسی امام می شد، اکنون بر نقش مذهبی و علمی وی صورت می گرفت.
این نکته که شیعیان می دانستند نقش امام بیان معارف دین است حرف درستی است، اما اینکه تشکیل حکومت عدل جزء وظایف امام نیست چندان حرف صحیحی نیست. روایات نشان می دهد که ائمه نسبت به حکومت کاملا موضع داشته و صریحا حکومت خلفا را نامشروع می دانستند و آن را یکی از شئون امامت می دانستند. برای مثال وقتی فردی به امام باقر مراجعه می کند و می گوید حکومت از من خواسته است که من "عریف" قوم خود شوم چون فرد شناخته شده ای در شهر خودم هستم، امام به او می فرمایند که قبول نکن چون آنها از تو انتظارات خلاف شرع خواهند داشت و این حکومت غیر مشروع است. ( رجال کشی – عقبه بن البشیر الاسدی – ص 204) فرد دیگری می گوید من نذر کرده ام که جهاد بروم و الان چکار کنم؟ حضرت به او می گویند با اینها ( حکومت بنی امیه) جهاد نرو اما چون حفظ مرزهای اسلامی واجب است برو و مرزبانی کن. در بحار ج 42 صفحه 44، وقتی درباره ازدواج امیر المومنین علیه السلام با خوله حنفیه از امام باقر علیه السلام سوال شد، امام صریحا می فرمایند که امیر المومنین علیه السلام حکومت خلفا را مشروع نمی دانست و ایشان از برادر خوله حنفیه اجازه گرفتند و به عنوان اسیر با او رفتار نکردند. این گونه سوالات نشان می دهد که حکومت از نظر شیعیان مشروع نبوده است.
مولف در همین راستا ادعا می کند که:" نظریه عصمت که اولین بار توسط هشام بن حکم پیشنهاد شد و مساهمت و مدد شایانی به پذیرفته شدن نظر فوق نمود." (ص 39) اولا مولف مشخص نکرده که بر اساس چه مدرک ومستندی هشام اولین فرد بوده است که چنین نظریه ای داده است. آیا منظور این است که عصمت در زمان ائمه قبلی مطرح نبوده است و شیعیان به عصمت معتقد نبودند؟ شاید منظور مولف اشاره به سخن ابن عمیر باشد که گفته است هیچ کس به مانند هشام مسئله عصمت را برای من واضح و روشن ننمود. ( امالی صدوق – مجلس الثانی والتسعون – حدیث 5). اگرچه هشام بن حکم نقش ویژه ای در تدوین مسائل کلامی تشیع داشته است، اما این به این معنی است که او این نظریه را شخصا پیشنهاد داده است چنانکه اصحابی که متقدم بر هشام بوده اند به مسئله عصمت قائل بوده اند. ضمن اینکه روایات بسیاری از ائمه در این باره رسیده است که به هیچ وجه نشان نمی دهد که این مسئله ابداع هشام بوده است. اتفاقا اگر دقت کنیم می بینیم که حتی استدلال به اظطرار به حجت بوسیله عصمت مطرح شده است. به این معنی که مردم قبول داشتند که دین را باید از یک منبع بدون خطا گرفت و چون نمی توان آن منبع را شناسایی کرد نیاز به نص می باشد. بنابراین لزوم عصمت قبل از منصوص بودن مطرح بوده است. برای مثال روایت ج1 کافی صفحه 189 از قول منصور بن حازم همین مطلب را به وضوح نشان می دهد. او به امام عرض می کند که رسول خدا حجت بر خلق او بود. حجیت وقتی معنا دارد که طرف حق را بگوید و گرنه در صورتیکه حجت اشتباه کند، دیگر حجیت معنا نخواهد داشت. او سپس می گوید چون در بین امت درباره تفسیر قرآن اختلاف هست پس باید کسی باشد که خود مرتکب خطا نشود و تفسیر صحیح قرآن و عقاید را بیان کند. وسپس می گوید ائمه پس از پیامبر حجت بر خلق هستند و طاعت آنها مفترض است. یعنی تلقی کسی مثل منصور بن حازم این بوده که باید دین و عقائد و تفسیر قران را از یک منبع صحیحی دیافت کرد تا طاعت آن منبع بر انسان مفترض باشد.
و یا در کتاب بحار ج 23 ص 42 در باب اظطرار به حجت روایاتی از ائمه نقل می کند که نشان دهنده این است که همانطور که پیامبر حق می گفته است و درآن خطا راهی نداشته است برای ائمه هم اینگونه بوده است . مثلا در ص 42 – 43 قال علی علیه السلام لرسول الله صلى الله علیه وآله : یا رسول الله أمنا الهداة أم من غیرنا ؟ قال : لا ، بل منا الهداة إلى یوم القیامة بنا استنقذهم الله من ضلالة الشرک ، وبنا یستنقذهم الله من ضلالة الفتنة ، وبنا یصبحون إخوانا بعد الضلالة. ( ترجمه : خداوند بوسیله ما مردم را از ضلالت شرک و فتنه نجات می دهد و بوسیله ما آنها با یکدیگر برادر می شوند پس از آنکه در گمراهی بودند) در این روایت هدایت وقتی معنا خواهد داشت که خود امام دچار خطا نشود. و یا در روایت زیر که امام رضا علیه السلام آنرا بصورت روایت از پیامبر نقل می کنند: (بحار الأنوار - العلامة المجلسی - ج 25 - ص 193) حدثنی سیدی علی بن موسى الرضا علیه السلام عن آبائه ( 2 ) عن علی علیهم السلام عن النبی صلى الله علیه وآله أنه قال : من سره أن ینظر إلى القضیب الیاقوت الأحمر الذی غرسه الله عز وجل بیده ویکون متمسکا به فلیتول علیا و الأئمة من ولده ، فإنهم خیرة الله عز وجل وصفوته وهم المعصومون من کل ذنب و خطیئة. ( هر کس دوست دارد به شاخه یاقوت سرخی که خداوند در بهشت قرار داده نگاه نماید پس باید ولایت علی و امامان از فرزندانش را بپذیرد چرا که آنان برگزیدگان هستند و خداوند آنها را معصو م از گناه و اشتباه قرار داده است) که در اینجا صریحا اشاره به عصمت می کنند. و یا در ج25 ص 193 به نقل از امام سجاد علیه السلام: قال : الامام منا لا یکون إلا معصوما ، ولیست العصمة فی ظاهر الخلقة فیعرف بها ، فلذلک لا یکون إلا منصوصا. در اینجا امام می فرمایند عصمت چیزی نیست که بتوان از ظاهر و چهره فرد تشخیص داد بلکه بجز نص چیز دیگری نمی تواند معرف معصوم باشد. منظور از آوردن این روایات این است که نشان دهیم بحث عصمت کاملا سابقه داشته و حرف نو و جدیدی نبوده که توسط هشام بن حکم ابداع شود.
حتی برخی از اصحاب ائمه قائل به اجماع در اصل عصمت شده اند. چنانکه حسین بن سعید اهوازی از معاصرین امام حسن عسکری علیه السلام و از مشایخ کلینی می گوید هیچ خلافی بین علمای ما نیست که ائمه معصوم هستند. لا خلاف بین علمائنا فی انهم علیهم السلام معصومون من کل قبیح مطلقا. (کتاب الزهد – ص 74). اگر حداقل عده ای از اصحاب متقدم قائل به عصمت نبودند او نمی توانست با این قاطعیت ادعای اجماع کند. حتی حدیث ثقلین از احادیثی است که از آن برای اثبات عصمت استفاده شده است. برخی علمای اهل سنت به استناد این حدیث امت را معصوم می دانند به این معنا که تا زمانی که امت به ثقلین تمسک نماید از انحراف و ضلالت مصون خواهد بود. مثلا سیوطی در یکی از آثارش در مقدمه می گوید: " الحمد لله الذی وعد هذه الامه محمدیه فی العصمه من الضلاله ما ان تمسک بکتابه ..." بنابراین مفهوم عصمت از زمان پیامبر وجود داشته است.
نکته دیگری که مولف در کتاب اشاره کرده است این است که شیعیان رفته رفته برای امام جایگاه علمی را جایگزین جایگاه سیاسی قرار دادند و امام را به عنوان کسی که باید علم دین را از او دریافت کرد می شناختند. در حالیکه ائمه از همان روز اول به مقام علمی خود اشاره می کردند. حدیث معروفی است که با نقلهای مختلف آمده است و شیخ صدوق از اصبغ بن نباته در کتاب توحید روایت می کند که در روز اولی که امیر مومنان به خلافت رسیدند خطبه ای خواندند و سپس به سینه خود اشاره کردند و فرمودند: " .. یا معشر الناس سلونی قبل ان تفقدونی هذا سفط العلم ...هذا ما زقنی رسول الله زقا زقا..." ( توحید صدوق - ص 305) خزانه علم اینجاست. تعبیری دارند که این علمی است که رسول الله ذره ذره به من خورانده است. به عبارت دیگر می فرمایند که شکل کار ما در مقایسه با خلفای قبلی جور دیگری است. بنابراین ائمه از همان ابتدا اصحاب خود را به جایگاه علمی خود متوجه می کردند.
در صفحه 40 و 41 مولف مدعی می شود که حدیثی دهان به دهان در زمان امام کاظم علیه السلام نقل می شد که هفتمین امام قائم آل محمد خواهد بود و پس از زندانی شدن وشهادت آن حضرت عده ای قائل به غیبت ایشان شده و مدعی شدند که آن حضرت ظهور خواهد فرمود و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد. به این ترتیب جریان واقفیه شکل گرفت و تا مدتها بسیاری از شیعیان را به خود مشغول داشت. ادعای نویسنده این است که علت اصلی شکل گیری واقفیه احادیثی بود که درباره قائم بودن امام کاظم علیه السلام نقل شده بود. در زمان امام کاظم علیه السلام جامعه شیعه گسترش زیادی پیدا کرد و در زمان ایشان نهاد وکالت شکل گرفت. علت اصلی آنهم شرایط خفقان و امنیتی زمان بنی عباس بود و لازم بود نهادی به منظور رسیدگی به سوالات و مسائل مالی شیعیان شکل گیرد. ضمن اینکه باید تذکر داد چنین نیست که افرادی که به عنوان وکیل معرفی می شدند صرفا امین مالی بوده اند بلکه جایگاه علمی هم داشتند و ائمه آنها را از لحاظ علمی توثیق می کردند.
پس از اینکه امام کاظم به زندان رفتند اختلافاتی بین وکلا ایجاد شد که به ماجرای وقف معروف شده است. روایات بسیاری نقل شده است که سران واقفیه انگیزه مالی داشتند و چون مقادیر زیادی مال در دست آنها جمع شده بود و حاضر نبودند که آنرا به امام رضا علیه السلام بر گردانند، قائل به زنده بودن امام کاظم علیه السلام و غیبت ایشان شدند. خود مولف نیز این جریان را در فصل سوم نقل کرده و صحت آنرا تایید می کند.
یکی از شبهات واقفیه که ظاهرا زیاد بر آن تبلیغ می کردند این بود که امام رضا علیه السلام در زمانی که به امامت رسیدند هنوز فرزند پسر نداشتند و واقفیه با استناد به این موضوع چنین تبلیغ می کردند که ایشان امام بر حق نیست. اما پس از تولد امام جواد علیه السلام بسیاری از کسانی که به واقفیه پیوسته بودند برگشتند و تقریبا در میان شیعه منزوی شدند. متن دو روایت زیر به خوبی این جریان تاریخی را نشان می دهد:
کافی ج 1 - ص 320 عن الحسین بن بشار قال : کتب أبن قیاما إلى أبی الحسن علیه السلام کتابا یقول فیه : کیف تکون إماما ولیس لک ولد ؟ چگونه شما امام هستید در حالیکه فرزندی ندارید؟ فأجابه أبو الحسن الرضا علیه السلام - شبه المغضب - : وما علمک أنه لا یکون لی ولد والله لا تمضی الأیام واللیالی حتى یرزقنی الله ولدا ذکرا یفرق به بین الحق والباطل. ابن قیاما الواسطی یکی از سران واقفیه بوده است. تعبیر امام جالب است که خداوند فرزندی به من عطا خواهد کرد که بوسیله او بین حق و باطل جدایی خواهد اندخت.
ویا روایت کافی - ج 1 - ص 321 عن أبی یحیى الصنعانی قال : کنت عند أبی الحسن الرضا علیه السلام فجیئ بابنه أبی جعفر علیه السلام وهو صغیر ، فقال : هذا المولود الذی لم یولد مولود أعظم برکة على شیعتنا منه. امام می فرمایند که مولودی با برکت تر از این بر شیعیان ما نیامده است. این روایات نشان می دهد که با بدنیا آمدن امام جواد علیه السلام جریان وقف بسیار تضعیف شد.
شیخ طوسی در کتاب غیبت خودش بابی را در رد واقفیه دارد و در آنجا تمامی احادیثی را که به نوعی مورد استناد واقفیه قرار گرفته مورد بررسی و نقد قرار داده است که علاقه مندان می توانند به آن رجوع نمایند. در یکی دو روایتی که مورد استناد مولف قرار گرفته است این عبارت آمده است که : ان الله یقدم ما یشاء و یوخر ما یشاء. که خود این عبارت نشان دهنده این است که اگر هم قرار بوده است که امام کاظم علیه السلام قیام نمایند در این امر بداء رخ داده و به تاخیر افتاده است. ( الاصول السته عشر – اصل محمد بن المثنی الحضرمی - ص 91). در کتاب رجال ابن داوود تعداد افراد واقفیه را حدود 66 نفر ذکر کرده است که بسیار کمتر از شاگردان ائمه است. بنابراین نمی توان به اتکای چند روایت فوق قائل شد که اکثریت مردم به جریان واقفیه متمایل بودند و یا اینکه بسیاری از مردم انتظار ظهور امام کاظم علیه السلام را می کشیدند و یا وفات ایشان را باور نمی کردند.


جستجو  

کاربران حاضر  
فعلا:
8 مهمان و 0 کاربران ثبت نام شده حاضر.

شما می‌توانید از اینجا وارد سایت شده یا ثبت نام کنید.