Welcome to تراث
منوی کاربری  
ورود کاربران  




 


 برای ورود مشکل دارید؟
 ثبت نام کاربران جدید

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله در پرتو شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

(1362 مجموع کلمات موجود در متن)
(3384 بار مطالعه شده است)  نسخه چاپی

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله در پرتو شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید
سید علیرضا واسعی




      درباره‌ی نخستین جانشینان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که در متون اسلامی از آن‌ها با عنوان خلفای راشدین یاد شده، نوشته‌های زیادی، به‌خصوص در دوره‌های اخیر پدید آمده که هریک در جای خود از ارزش ویژه‌ای برخوردارند. امّا بی‌گمان هنوز راه‌های ناپیموده¬ی بسیاری وجود دارند که گام‌نهادن در آن‌ها می-تواند برای اهل تحقیق و دانش، ارمغان‌هایی را به همراه داشته باشد. یکی از پژوهش‌های لازم، نشان‌دادن نقش‌آفرینی خلفا بر اساس منابع کهن و اوّلیه، به‌ویژه منابعی است که از اعتبار و اهمیّت خاصّی برخوردارند در این میان، شرح نهج البلاغه‌ی ابن‌ابی‌الحدید به دلایلی چون شخصیت مطرح نویسنده خصوصاً در میان شیعیان، میزان استنادهای وی به داده‌های پیشتر، نوع نگاه او به جریانات تاریخی و همچنین قدمت کتاب، از این دسته منابع به شمار می آید.
این کتاب در دوره‌ای به نگارش درآمده که جامعه‌ی اسلامی، به دلیل هجوم اقوام بیگانه به دیارشان و قتل وغارت‌های ناشی از آن در سراشیبی انحطاط و افول پا می‌نهاد و ناگزیر بخش عظیمی از دست‌آوردها و میراث علمی خویش را از دست داد. مهم‌ترین آن‌ها اسناد، کتاب‌ها، و آثاری است که این کتاب در شکل‌گیری خود به برخی از آن‌ها تکیه و استناد کرده است. منابعی چون کتاب التّاج ابن‌راوندی، کتاب العباسیّه‌ی جاحظ، کتاب السّقیفه‌ی جوهری، وقعۀ الجمل ابی‌مخنف، الخراج قدامۀ بن جعفر و ... از این رو شرح نهج البلاغه‌ی ابن ابی‌الحدید، انتقال‌دهنده‌ی داده‌ها و اخبار فراوانی است که با توجه به دقّت‌نظر و پای‌بندی نویسنده‌ی آن به ذکر اخبار صحیح و روایات، می‌توان آن را به‌عنوان یکی از منابع درخور و کم نظیر، مورد مداقّه و مطالعه قرار داد.
پژوهش این کتاب با گزارش داده‌های تاریخی ابن ابی‌الحدید در خصوص اوّلین جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و توصیف آن داده‌ها در قالب ساختار تعریف‌شده به‌منظور بررسی و ارزیابی منابع و مستندات آن‌ها شکل گرفته است. این کتاب برای دست‌یابی به مقصود، پس از مقدمه و کلّیّات، از شش فصل و یک نتیجه‌گیری تشکیل شده است:
در بخش کلّیّات، اهداف، ضرورت‌های تحقیق، پرسش‌های اصلی، پیشینه و سوابق، روش پژوهش، اصطلاحات و مفاهیم و نیز منابع تحقیق مطرح شده و پایان‌بخش این مبحث نگاهی هر چند گذرا به شخصیّت علمی ـ اجتماعی و دینی ابن ابی‌الحدید و نیز ارزش و اعتبار شرح نهج‌البلاغه‌ی اوست.
فصل اول با عنوان «در آستانه‌ی رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم» به زمینه‌ها و بسترهای شکل‌گیری جریان خلافت می‌پردازد که به منزله‌ی پیش‌درآمدی برای ورود به بحث اصلی پژوهش به‌شمار می‌رود. در این فصل به بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و حوادث مقارن آن و نیز آنچه تا درگذشت آن حضرت رخ داد، پرداخته شده و دو واقعه‌ی مهم و اساسی تأثیرگذار در شکل‌گیری جریان‌های بعدی تاریخ اسلام، مورد مداقه قرار گرفته است؛ یکی تقاضای لوح و قلم، و دیگری ارسال سپاه اسامه که هردوی آن‌ها با پاسخ منفی برخی سران و پیروان رسول خدا روبه‌رو گردید و بالتّبع مایه‌ی مجادلات بسیار شد.
ادامه ی بحث به‌طور طبیعی به رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و جانشینی او کشیده می‌شود. ازاین‌رو؛ فصل دوم عهده‌دار مسأله‌ی خلافت و چگونگی روی کار آمدن ابوبکر است.
در این قسمت ضمن پرداختن به دیدگاه ابن ابی‌الحدید درباره‌ی خلافت، مبنی بر این که آیا به نص بوده یا به اختیار، به رخ‌دادهای پس از رحلت پرداخته شده است؛ یعنی ماجرای سقیفه که برآیند آن تعیین خلیفه برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مشروعیّت‌بخشی به او بود، و نیز آنچه در دوران خلافت دوسال و اندی ابوبکر پیش آمد. این فصل با مسأله‌ی جانشینی ابوبکر که در حال احتضار و حتی اغمای او استواری یافته است، خاتمه می‌یابد.
فصل سوم به تصویر دوران خلافت عمر نظر دارد؛ از چگونگی انتخاب او تا آنچه موجب کشته‌شدن وی شد.
عمده‌ترین بحث‌های این بخش که بیشترین توان ابن ابی‌الحدید را مصروف خود ساخته، توجیه شخصیت، عملکرد و مشروعیّت عمر است. ابن ابی‌الحدید که نگرش شیعه را به این شخص تاریخی می‌داند، و از سویی، خود بر خلاف باور شیعه بدو اعتقادی مذهبی دارد، و ضمناً خود به‌خاطر ابن‌علقمی، وزیر شیعی مستعصم شافعی، آخرین خلیفه‌ی عباسی (خلافت از 640 – 656 ق.) به شرح کتاب نهج‌البلاغه دست زده، دچار مشکلی چندجانبه است. پس می‌کوشد تا به هر نحو ممکن چهره‌ای موجّه از عمر ارائه دهد. بدین منظور، حتّی فصل مشبعی از شرح نهج‌البلاغه را بدو اختصاص داده، از مناقب، کمالات و صفات او هرچه می‌توانسته آورده است که چکیده ی آن توجیهی ـ به گمان خویش معقول ـ از شخصیت اوست.
در این فصل که گذری بر داده‌های شرح ابن ابی‌الحدید در خصوص دوران خلافت عمر است، طبیعتاً به جنگ‌ها و فتوحات مهمّی که در زمان عمر رخ داده و نیز اندیشه‌ی عمر درباره‌ی آینده‌ی خلافت پرداخته شده که محصول آن، شورای شش‌نفره بود؛ شورایی که با طراحی و برنامه‌ریزی دقیق به مطلوب از پیش تعیین شده‌ای منجر گردید!
ترکیب شورا و بگومگو‌هایی که درباره‌ی آن پدید آمد و نیز شکل‌گیری آن و در نهایت گزینش عثمان، مقوله‌ای است که فصل چهارم با آن آغاز می‌شود. در این فصل چرایی ترکیب این شورا و صوری بودن آن، علّت حضور امام علی علیه السلام در میان آن، چگونگی گزینش افراد شورا توسط عمر و طرّاحی روش انتخاب (که هم به خلافت عثمان انجامید و هم امیرالمؤمنین علیه السلام را محترمانه به کناری نهاد و هم آن حضرت را در ردیف افرادی ناهم‌سطح خویش قرار داد) تبیین شده است.
به هر جهت روی کار آمدن عثمان و نقش آفرینی‌های او در حوزه‌ی سیاست، اقتصاد، اجتماع و حتی دیانت، جای توجیهی برای ابن ابی‌الحدید باقی نگذاشته است. او تقریباً بی هیچ پیش‌داوری، به گزارش اخبار دوره‌ی عثمان می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه وی با عملکرد خویش گام در مسیر مخالف سیره‌ی پیشینیان نهاد و دچار انحراف‌های آشکار شد؛ انحراف‌هایی که مخالفت‌هایی را از هر سو برضد او در پی داشت و در نهایت به شورش و قتل او انجامید، بی آن که میانجی‌گری‌های امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگران کار ساز واقع شود.
قتل عثمان اگرچه ممکن است با توجه به عملکرد او امری موجه جلوه نماید، اما پدیده‌ی تلخی در تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود و خود تبعات خوشایند و ناخوشایندی به دنبال داشت که فصل پنجم متکفّل بیان آن‌هاست.
روی کار آمدن امام علی علیه السلام پس از 25 سال از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که به‌حق شایسته‌ی آن بود، و حوادث دوران خلافت آن حضرت، قضایای بررسی‌شده در این فصل است. به جنگ-های جمل، صفّین و نهروان که هریک تاب و توان امام را ربود و ایشان را به‌سختی به خود مشغول نمود، همچنین؛ به بخشی از مکاتبات امام و معاویه و نیز آنچه میان آن حضرت و خوارج رخ داد، در این فصل اشاره می‌شود. مسأله‌ی تحکیم، زمینه‌ها و پیامدهای آن، که از روی‌دادهای دردناک این دوره است، و نیز قضایایی که باعث شدند تا خوارج درصدد قتل امیرالمؤمنین علیه السلام برآیند، در ادامه‌ی این فصل آمده‌اند . بیان مناقب، ویژگی‌ها و شخصیت امام خود بحثی است ضروری است که نگاهی اجمالی به آن‌ها، در این جا لازم بوده است.
فصل ششم که آخرین فصل این کتاب است به زندگی امام حسن علیه-السلام و رخ‌دادهای دوره‌ی کوتاه خلافت ایشان پرداخته است.
ابن ابی‌الحدید به بهانه‌ی وصیت امام علی علیه‌السلام به فرزندشان امام حسن علیه السلام ، اندکی درباره‌ی ایشان گزارش‌گری می‌کند، امّا بیشتر مباحث او به مکاتبات میان آن حضرت و معاویه و در نهایت صلح تاریخی آن حضرت، اختصاص یافته است که از لابه‌لای آن داده‌ها می‌توان تصویری از زندگی سیاسی امام حسن علیه السلام ارائه کرد.
ابن ابی الحدید علاوه بر طرح زندگی سیاسی، به مسأله‌ی ازدواج های آن حضرت و سپس توجیه این پدیده می‌پردازد.
نتیجه‌ی نوشتار، تا حدّی برآیندی از مباحثی است که در سراسر کتاب بدان پرداخته شده است.
در پایان فصل‌های کتاب، بررسی منابع تاریخی شرح نهج‌البلاغه جای گرفته است و همچنین؛ تا جایی که امکان داشت مستندات داده‌های آن، در گزارش روی داده‌ها نشان داده شده است؛ بدین‌گونه که ابتدا یکایک آن‌ها استخراج، معرفی و ارزیابی شده‌اند و سپس نشان داده شده که ابن ابی‌الحدید بر چه اساسی به گزارش و توصیف روی داده‌ها دست زده است و آیا برای داده‌های او می‌توان مستندات یا دست‌کم شواهدی یافت یا خیر؟


جستجو  

کاربران حاضر  
فعلا:
24 مهمان و 0 کاربران ثبت نام شده حاضر.

شما می‌توانید از اینجا وارد سایت شده یا ثبت نام کنید.